NGÔ ĐÌNH TRÚC / Nhiếp ảnh

Hình dung về thành phố: Một sự tan biến từ thực thể sang hình ảnh
Sue Hajdu

Bản dịch tiếng Việt bởi NGÔ ĐÌNH TRÚC

 

DAVID HODKINSON

 

Có lẽ câu trả lời trực tiếp nhất cho việc thể hiện Sài Gòn bằng hình ảnh nhiếp ảnh chính là tác phẩm của kiến trúc sư người Anh David Hodkinson, người đã làm việc ở Sài Gòn từ năm năm qua. Đáp lại dự án này, Hodkinson đã đi đến nhiều nơi trong thành phố để chụp ảnh bằng cả những thích thú riêng tư và hứng khởi của công việc kiến trúc- những toà nhà xưa cũ ở quận 1; con kênh chạy từ Chợ Lớn sang quận 8- những vùng lân cận đang tan biến dần dưới những tiếng búa tạ mà bây giờ quá quen thuộc trong công cuộc phát triển thành phố. Sau đó, anh đã sử dụng phần mềm dán ghép hình ảnh để tạo ra những bức ảnh toàn cảnh của mình.


Mười bức ảnh hoàn tất được gọi là Vô Đề thì có tỷ lệ lạ thường. Đầu tiên chúng có vẻ là những ảnh phong cảnh, nhưng cái chúng mang lại nhiều hơn lại là cảm giác của những bức ảnh chân dung tự chụp. Có con người trong những hình ảnh của Hodkinson nhưng chỉ là những yếu tố không quan trọng trong một tổng thể lớn, hệ thống và đông đúc.



david9
David Hodkinson, #9, trích từ Bộ ảnh Vô Đề, Sài Gòn, 2005.

 

Điều thú vị đối với Hodkinson đó là người ta “có thể len lỏi vào tận cùng một nơi chốn và nhìn ngắm xương cốt hay sự khác thường của nó cũng như những tương phản khó chịu bằng cách cắt rời từng phần một nơi nào đó trong thành phố”. Anh phân trần rằng, “cái cách quan sát Sài Gòn như vậy thì rất thích hợp vào thời điểm này, khi mà nhiều nơi trong thành phố đang bị đan xen và biến đổi theo hướng trở thành một thành phố với nhiều nhà cao tầng, năng động, và hiện đại hơn”. Vì thế, những bức ảnh của anh- như một công cụ quan sát- cũng là một công cụ phân cắt, nhưng chính những nhát cắt dưới bàn tay nghệ sĩ của anh mới sắc xảo và tinh tế làm sao.



david7
David Hodkinson, #7, trích từ Bộ ảnh Vô Đề, Sài Gòn, 2005.

 

Những tác phẩm này gợi ý rằng, không phải người chụp ảnh mà chính thành phố này đã bị dẫn dắt đến hành động bộc lộ thầm kín, cái hành động tự mổ xẻ buộc người xem trở thành chứng nhân cho một mớ nội tạng của nó- dưới tác động bóp méo của ống kính máy ảnh, mặt tiền lạ thường của những ngôi nhà thì trông như một khoanh ruột xếp lớp, những dãy phố thì trông như những súc thịt bị lèn chặt hoặc một hàm răng lởm chởm đang cười- cái tạng thể đô thị lộ ra trước mắt chúng ta mang một tỷ lệ khác lạ, có phần nào siêu thực.


Một thành phố trong cuộc tạng phẫu dang dở; một tiến trình lột xác đầy hứng thú.


NGÔ ĐÌNH TRÚC


Con đường cao tốc dự kiến xây dựng dọc theo con kênh nơi mà Hodkinson chụp hình thì có thể xem là mới thật, nhưng tiến trình cải tạo đô thị này thì chẳng phải chuyện mới mẻ gì nữa. Đã nhiều lần, Sài Gòn mang một khuôn mặt mới, dậm thêm chút phấn, đeo thêm khuyên tai lủng lẳng. Những hoá thân và hiện hữu muôn màu muôn vẻ của Sài Gòn được phác hoạ đầy ý thức trong bộ ảnh Chuyện Phiếm của Ngô Đình Trúc. Trái ngược với Hodkinson, tác phẩm của Ngô không trình bày cái thành phố thực thể này, mà là cái thành phố tồn tại trong tâm tưởng- một Sài Gòn tâm linh được tạo nên từ những bức ảnh.



idletalks_08
Ngô Đình Trúc, #8, trích từ Bộ ảnh Chuyện Phiếm, Sài Gòn, 2005.

 

Vì Ngô xuất thân là một nhà nhiếp ảnh thương mại rồi bây giờ phát triển một thực hành mang tính nghệ thuật nên không đáng ngạc nhiên khi mà bộ ảnh Chuyện Phiếm thì hầu như phản ánh tất cả những khía cạnh của Sài Gòn. Trong bộ ảnh này, anh đã sao chép lại những bức ảnh khá phổ biến về những phong cảnh đô thị hay những nhân vật gắn bó với Sài Gòn nhiều năm trước đây. Như anh giải bày, những hình ảnh gốc “có thể được chụp về Sài Gòn, chụp ở Sài Gòn hay có thể chẳng liên quan gì đến Sài Gòn. Nhưng tất cả chúng là dành để nói về Sài Gòn”. Bằng Photoshop, Trúc tạo ra quanh những bức ảnh này một lề trắng rộng lớn, rồi viết một văn bản có vẻ như tự tưởng tượng ra đè lên trên hình ảnh mới đó. Một lịch sử đô thị về nhiếp ảnh hay bằng nhiếp ảnh, theo cách tự thân phản ánh, được trình bày thông qua ngôn từ của người chụp lại hình ảnh này.



idletalks_04
Ngô Đình Trúc, #4, trích từ Bộ ảnh Chuyện Phiếm, Sài Gòn, 2005.

 

Những tác phẩm có vẻ khôi hài nhưng sâu sắc này chứng tỏ cho chúng ta thấy rằng chúng ta lơ đễnh ra sao trong việc quan sát. Người nghệ sĩ này như thể mời chúng ta ngồi lại cùng với những bức ảnh quá đỗi quen thuộc, bày chúng ra bàn để rồi khảo sát chúng lại một lần nữa. Nhưng mà anh ta đã lật ngược những hình ảnh này lại theo chiều ngang như là đang chơi một trò chơi rồi kiên nhẫn chờ đợi và tò mò để xem chúng ta có nhận ra hay không vậy. Phải chăng sông Sài Gòn uốn khúc theo hướng ngược lại? Hay tướng Loan đã chĩa súng sai hướng? Chả lẽ chúng ta nhớ lầm? Làm thế nào mà chúng ta biết chắc được? Đúng không khi chúng ta hài lòng với cái được tạo dựng lên như là hiện thực? Hẳn là ký ức sẽ phai dần theo năm tháng chẳng khác chi những mẩu giấy ảnh mỏng manh mục nát dưới cái nóng của vùng nhiệt đới này?


Những văn bản của Ngô hẳn là đã làm chúng ta bối rối do những hư cấu có thể tạo ra về thành phố này, và do những suy ngẫm về việc chúng ta có thể sử dụng bức ảnh như là một chất liệu hỗ trợ cho những câu chuyện mà chúng ta muốn thêu dệt:

 

“Quang cảnh cảng Sài Gòn khoảng năm 1882, hẳn là vào một buổi chiều êm ả. Nhưng rồi thời gian trôi, dòng nước trôi, những con thuyền neo bến kia cũng xuôi ra biển. Bức ảnh này như một kẻ gàn dở vẫn cứ lưu giữ lại tất cả một cách nguyên vẹn, mặc kệ thời gian, mặc kệ dòng nước.”

 

HOÀNG DƯƠNG CẦM

 

Trong khi tác phẩm của Ngô khơi gợi sự vẩn vơ và những tính chất khác thường, thì bộ ảnh của anh vẫn gắn kết chặt chẽ với những ngôn ngữ nhiếp ảnh và sự tái hiện. Khác xa với nghệ sĩ thị giác Hoàng Dương Cầm, trình bày sự vẩn vơ như là thành phẩm nghệ thuật.


Tác phẩm của Hoàng mang tên Như Sự Cọ Mòn khơi gợi hình ảnh về kẻ lãng du được miêu tả bởi Charles Baudelaire và Walter Benjamin- một kẻ nhàn rỗi lang thang trên những con phố, len lỏi vào những khu vui chơi buôn bán của một thành phố hiện đại mới được hình thành, hoà vào khung cảnh hàng hoá và tiêu thụ không khoa trương của nó; quan sát mà không dự phần vào.



cam5
Hoàng Dương Cầm, #5, trích từ Bộ ảnh Như Sự Cọ Mòn, Sài Gòn, 2005.

 

Hoàng lang thang bằng cách thức tạo dựng một kinh nghiệm thị giác nhằm đáp lại chủ đề của cuộc triển lãm này: “Cảm hứng từ những sự giới hạn, tôi đã quyết định làm một thử nghiệm về sự tương đồng giữa những gì có thể được thể hiện bằng một ống kính chụp cận và những gì mà người ta có thể nhìn thấy ở khoảng cách cực gần.” Mười hình ảnh của anh đều lấy nét bằng ‘những dải băng mắt’ làm cho “những chủ đề có thể bị thay đổi, không thể phân biệt được, và có thể đan kết lại như một dạng ảnh phong cảnh tưởng tượng, hay một thứ gì đó rỗng tuếch và ngớ ngẩn hoặc như là ai đó đang săn đuổi chính cái bóng của mình vậy”.


“Có thể bị thay đổi và không thể phân biệt”- bây giờ chúng ta thoát khỏi cái nguy cơ tồn tại trong những hình ảnh của Ngô. Chúng ta bị rớt vào một thế giới hình ảnh thuần khiết. Hình ảnh không phải là một tư liệu, nó chỉ là một công cụ, một thử nghiệm về ống kính và khoảng cách, và bất kỳ bức ảnh nào cũng có thể được sử dụng để thêu dệt nên những mối quan hệ vu vơ với thành phố này.



cam8
Hoàng Dương Cầm, #8, trích từ Bộ ảnh Như Sự Cọ Mòn, Sài Gòn, 2005.

 

Như người nghệ sĩ này giải bày, “nhìn nghĩa là cần một khoảng cách, khác với kẻ mù loà phải cảm giác”. Thật vậy, khuôn mặt của một người tình thì luôn nhạt nhoà khi sát gần. Vì thế, cái cảm nhận bằng cách va quệt được khơi gợi trong chính tên của tác phẩm bằng từ “sự cọ mòn”- một tiến trình mà một cái gì đó bị mòn đi bởi sự cọ sát. Hoàng lý giải, “nhìn giống như một dạng va quệt vào tâm trí vậy”.


Nhìn, “va quệt tâm trí”, cọ mòn nó mãi đến khi không còn gì nữa- không còn cái thực thể trong tác phẩm của Hodkinson, cũng như không còn những suy tưởng trong tác phẩm của Ngô nữa. Hoàng đã tạo nên một loạt mười cận ảnh mờ chồng lên nhau của những vật thể tựa như là những bàn chải cọ sàn nhà, những món đồ Trung Quốc, những giọt sữa rơi văng vãi hay đôi mắt bồn chồn của con búp bê. Vì có vẻ mất cân bằng với nhau, những cận ảnh mờ chồng này làm cho người xem có cảm giác bất ổn. Chúng ta bị bỏ mặc với những ký hiệu có thể thay đổi của thứ văn hoá hàng hoá được miêu tả bởi nhà lý thuyết Jean Baudrillard. Là hình ảnh hay là chính vật thể? Chẳng còn phân biệt được nữa. Theo Hoàng, “cái vốn có và cái thêm vào hầu như chẳng khác gì nhau”.


Được hình dung về thành phố quả là niềm hứng khởi cho những con mắt thèm khát.

 


Nguồn: Picturing the City: A Dissolutuion from Concrete to Image, Sue Hajdu, Catalogue of 600 Images 60 Artists 6 Curators 6 City: Bangkok/Berlin/London/Los Angeles/Manila/Saigon.